Voqea qanday boshlangan?
1963-yil 1-dekabr kechasi, Buxoro viloyatidagi Urtabuloq gaz konida burg'ulash ishlari paytida halokatli avariya yuz beradi. Yer osti bosimi shu qadar kuchli bo'ladiki, burg'ulash uskunasini parchalab, tutashgan gaz osmonga ko'tarilgan ulkan olov ustuniga aylanadi. Turli manbalarga ko'ra, alanga balandligi 70 metrga yetgan — bu taxminan yigirma qavatli binoga teng.
Olov shu qadar kuchli bo'lganki, unga yaqinlashish deyarli imkonsiz edi. Voqea guvohi, o'chirish ishlariga rahbarlik qilgan Kamil Mangushev o'z kundaligida tungi vaqtda minglab qushlar va hasharotlar yorug'likka intilib, hayotdan ko'z yumganini yozib qoldirgan.
Uch yillik jahannam
Keyingi uch yil (aniqrog'i 1064 kun) davomida gaz konidan har kuni taxminan 12 million kub metr tabiiy gaz behuda yonib ketadi — bu miqdor o'sha davrdagi Sankt-Peterburg kabi yirik shaharni gaz bilan ta'minlashga yetarli bo'lgan.
Sovet muhandislari olovni o'chirish uchun bir necha usulni sinab ko'radi: maxsus bosim klapanli qopqoq o'rnatish, suv purkash, hatto artilleriya to'plaridan foydalanish. Biroq bu urinishlarning barchasi natija bermaydi.
Xavfli, ammo samarali yechim
1966-yilga kelib, Sovet hukumati o'ta g'ayrioddiy bir qarorga keladi: yong'inni yer osti yadro portlashi yordamida to'xtatish. Olimlarning hisob-kitobiga ko'ra, agar yadro zaryadi quduqqa yetarlicha yaqin joyda portlatilsa, portlash bosimi atrofdagi tog' jinsini siqib, quduq og'zini abadiy yopib qo'yishi mumkin edi.
1966-yil 30-sentabr kuni, maxsus qiyalatilgan tunnel orqali quduqdan taxminan 35 metr uzoqlikda, 1500 metr chuqurlikka 30 kilotonnalik yadro zaryadi joylashtiriladi. Bu quvvat, Xirosimaga tashlangan "Little Boy" bombasining (~15 kiloton) taxminan ikki barobariga teng edi.
Portlash amalga oshirilgach, atrofdagi tog' jinsi erib, shishasimon moddaga aylanadi va quduqni butunlay bekitib qo'yadi. Uch yildan beri to'xtovsiz yonib kelayotgan olov bir necha soniya ichida butunlay so'nadi. Keyinchalik o'tkazilgan tekshiruvlarda hududda me'yordan ortiq radiatsiya darajasi qayd etilmagan.
Muhim aniqlik: bu yagona hodisa emas edi
Ko'pchilik manbalarda bu voqea "yadro qurolining tinch maqsadda ishlatilgan yagona holati" sifatida tasvirlanadi — ammo bu unchalik aniq emas. Rossiyaning Komsomolskaya Pravda nashri ma'lumotlariga ko'ra, Sovet Ittifoqi bunga o'xshash usuldan kamida besh marta turli gaz/neft quduqlaridagi yong'inlarni o'chirish uchun foydalangan. Buxorodagi Urtabuloq voqeasi esa bu usulning birinchi muvaffaqiyatli qo'llanilishi bo'lgan, ammo oxirgisi emas.
Xulosa
Buxoro voqeasi, ilm-fan tarixidagi eng g'ayrioddiy va tavakkalchi muhandislik yechimlaridan biri sifatida qoladi — halokatli bir falokatni to'xtatish uchun boshqa bir ulkan kuchdan foydalanish. Bu voqea, Sovet davridagi yadro texnologiyasining nafaqat qurol, balki muhandislik muammolarini hal qilish vositasi sifatida ham ko'rilganini ko'rsatadi.
